– To jak? Gotowi na pierwsz\u0105 wycieczk\u0119? – weso\u0142y brunet z kr\u0119conymi w\u0142osami zaprasza do busa, gdy tylko wytaczamy nasze baga\u017ce mru\u017c\u0105c oczy od s\u0142o\u0144ca – Chyba nie s\u0105dzili\u015bcie, \u017ce pojedziecie do hotelu. Szkoda czasu. Do hotelu pojedziecie p\u00f3\u017aniej. Mia\u0142o by\u0107 aktywnie to jest!
To Robert, nasz przewodnik na kilka najbli\u017cszych dni.
– Uwa\u017caj jak wypowiadasz \u017cyczenia, bo mog\u0105 si\u0119 spe\u0142ni\u0107 – mruczy do siebie Kud\u0142ata przek\u0142adaj\u0105c pospiesznie aparat z wielkiego plecaka do mniejszego egzemplarza. W ostatnim momencie dorzuca jeszcze krem z wysokim filtrem.
– Wszyscy maj\u0105 wod\u0119? Tutaj to bardzo wa\u017cne. Tak? To jedziemy!<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/swiatkudlatej.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/WhatsApp-Image-2023-03-02-at-00.04.28-1920x1440.jpeg\")
<\/a><\/a><\/a>– Jezioro Tonle Sap, tam gdzie teraz zmierzamy, w porze deszczowej zwi\u0119ksza swoj\u0105 powierzchni\u0119 ponad 4-krotnie. To jedno z dw\u00f3ch rzeczy, kt\u00f3re wida\u0107 z okna samolotu. Drugim s\u0105 pola ry\u017cowe.
– I d\u017cungla! – dodaje Gosia.
– Tak, dok\u0142adnie tak, d\u017cungl\u0119 te\u017c – potwierdza Robert.
– Topniej\u0105ce lody z Tybetu plus woda z deszczu z Laosu rzek\u0105 Mekong sp\u0142ywa tu i jezioro spe\u0142nia funkcj\u0119 retencyjn\u0105. Razem z wod\u0105 sp\u0142ywa pe\u0142no ryb. Wi\u0119c tu warto \u017cy\u0107. Ale jak tu \u017cy\u0107, je\u015bli poziom wody podnosi si\u0119 o 7-8 metr\u00f3w? Sposoby s\u0105 dwa: albo dom na palach, albo p\u0142ywaj\u0105cy. My odwiedzimy p\u0142ywaj\u0105c\u0105 wiosk\u0119, gdzie ludzie \u017cyj\u0105 niemal dok\u0142adnie tak, jak \u017cyli kiedy\u015b, czyli wieki temu. Nie maj\u0105 ID i nawet nie chc\u0105 mie\u0107. Po co \u017cy\u0107 w miasteczku, gdzie s\u0105 jakie\u015b rachunki do op\u0142acenia, jaka\u015b op\u0142ata przesy\u0142owa, jaka\u015b op\u0142ata sta\u0142a, praca przez 8h dziennie. Jedyne co si\u0119 zmieni\u0142o, to jako p\u0142ywak\u00f3w u\u017cywaj\u0105 beczek i troch\u0119 styropianu. I wszyscy maj\u0105 telefon kom\u00f3rkowy. Teraz jezioro ma rozmiar najmniejszy z mo\u017cliwych. W porze deszczowej to wszystko – tu pokazuje spory obszar r\u0119koma – jest zalane.
Wygl\u0105damy ciekawie przez okno. Droga po\u0142o\u017cona jest wy\u017cej ni\u017c prostok\u0105tne pola ry\u017cu, kt\u00f3re mijamy zar\u00f3wno po prawej i lewej stronie. Jak okiem si\u0119gn\u0105\u0107 pionowe zielone \u017ad\u017ab\u0142a pokrywaj\u0105 ziemi\u0119. Doje\u017cd\u017camy do zabudowa\u0144 wykonanych z blachy falistej. Tu kupujemy bilety na dalsz\u0105 podr\u00f3\u017c. Zaopatrzeni w kolejn\u0105 butelk\u0119 wody pospiesznie nak\u0142adamy filtry na twarz i fragmenty cia\u0142a, kt\u00f3re wystaj\u0105 spod ubrania i ju\u017c po chwili siedz\u0105c w d\u0142ugiej, p\u0142askodennej \u0142odzi, mkniemy przez rzek\u0119 w kolorze mlecznej czekolady. Siadamy jak najdalej ko\u0144ca \u0142odzi. Silnik nie tylko okrutnie ha\u0142asuje, ale wydobywa si\u0119 z niego mn\u00f3stwo nieprzyjemnego dymu.<\/p>\n\n\n\n
Brzegi rzeki s\u0105 mocno spadziste. Teren wyp\u0142aszcza si\u0119 dopiero kilka metr\u00f3w wy\u017cej. Od czasu do czasu przy brzegu mijamy ludzi. Jedni \u0142owi\u0105 ryby za pomoc\u0105 rzucanych sieci, drudzy si\u0119 k\u0105pi\u0105 a jeszcze inni robi\u0105 pranie. Brzegi porasta trawa i kar\u0142owate drzewa.
– Te ro\u015bliny mog\u0105 \u017cy\u0107 zar\u00f3wno nad wod\u0105 jak i pod wod\u0105. W porze deszczowej tylko ich czubki wystaj\u0105 ponad poziom wody – t\u0142umaczy Robert – A to jest wioska. Ostatnia na l\u0105dzie. Widzicie? Tam gdzie stoj\u0105 te beczki?
Spogl\u0105damy w kierunku jego wyci\u0105gni\u0119tej r\u0119ki. Czerwone, niebieskie, zielone, lekko pokryte rdz\u0105, stoj\u0105 jedna na drugiej. Przed nimi krzywe domki chwiej\u0105ce si\u0119 na d\u0142ugich drewnianych palach. Przed ka\u017cdym ruchomy pomost. Ludzie krz\u0105taj\u0105 si\u0119 wnosz\u0105c i znosz\u0105c co\u015b po nich.
– To tutaj koncentruje si\u0119 ca\u0142a lokalna cywilizacja. To tu ludzie z jeziora przyp\u0142ywaj\u0105 by sprzedawa\u0107 ryby i kupowa\u0107 gaz, czy paliwo, albo inne potrzebne przedmioty. W porze deszczowej woda p\u0142ynie w jednym kierunku. P\u0142ynie pe\u0142na ryb. I nape\u0142nia jezioro. A w porze suchej zaczyna p\u0142yn\u0105\u0107 w drug\u0105 stron\u0119 i jezioro ponownie przysycha. Kiedy\u015b kap\u0142ani utrzymywali lud w przekonaniu, \u017ce dzieje si\u0119 tak wy\u0142\u0105cznie dzi\u0119ki ich mod\u0142om wymuszaj\u0105c w ten spos\u00f3b odpowiednie dary. Podobnie jak kiedy\u015b w Egipcie.<\/p>\n\n\n\n
<\/a><\/a><\/a>Rzeka rozszerza si\u0119 i wyp\u0142ywamy na jezioro. Kolor wody nadal przypomina b\u0142otnist\u0105 zawiesin\u0119. W oddali widzimy domy. Przed wp\u0142yni\u0119ciem do wioski przesiadamy si\u0119 na ma\u0142e \u0142\u00f3dki poruszane dzi\u0119ki wios\u0142om i mi\u0119\u015bniom sternika. S\u0105 bardzo wywrotne wi\u0119c wsiadamy pojedynczo korzystaj\u0105c z asekuracji, a potem staramy si\u0119 nie kr\u0119ci\u0107 zbyt gwa\u0142townie. Pomara\u0144czowe ratunkowe kamizelki, jakie mamy na sobie, tylko troch\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105 poczucie bezpiecze\u0144stwa na wypadek wywrotki. Pono\u0107 dzikie krokodyle zosta\u0142y wybite co do jednego, a jedyne \u017cywe okazy \u017cyj\u0105 wy\u0142\u0105cznie w niewoli, ale po co ryzykowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n
<\/a><\/a><\/a>Przed ka\u017cd\u0105 chatk\u0105 kotwica. Nietypowa, bo to raptem kilka albo kilkana\u015bcie d\u0142ugich dr\u0105g\u00f3w wbitych g\u0142\u0119boko w dno jeziora. Gruba zaro\u015bni\u0119ta lina przytrzymuje dom w sta\u0142ej odleg\u0142o\u015bci od miejsca zakotwiczenia. Kierunek w kt\u00f3ry znosi dom, zale\u017cy od kierunku wiatru. Domki maj\u0105 izb\u0119 oraz ganek. Na ganku wisz\u0105 hamaki. Na \u015bcianach aluminiowe garnki. Na sznurkach ta\u0144czy weso\u0142o susz\u0105ce si\u0119 pranie. Nierzadko wida\u0107 w donicach ro\u015bliny, a nawet drzewka. Gdzie\u015b szczeka pies, a z ty\u0142u w klatce gdacz\u0105 kurczaki. Czasem na dachu jest antena satelitarna, cz\u0119\u015bciej panel fotowoltaiczny. Obok zacumowana \u0142\u00f3d\u017a. Jest nawet ko\u015bci\u00f3\u0142, pagoda i posterunek policji. A nawet farma krokodyli. Ludzie g\u0142\u00f3wnie odpoczywaj\u0105. Za p\u00f3\u017ano na lunch, za wcze\u015bnie – i za gor\u0105co – na kolacj\u0119. Obok rodzic\u00f3w bawi\u0105 si\u0119 dzieci. Patrz\u0105c na nie wzdychamy:
– Biedne te dzieci. Szkoda ich. Nie maj\u0105 dost\u0119pu do edukacji.
– Jak to? Szko\u0142a jest. To ten budynek obok ko\u015bcio\u0142a. Zobaczcie, nawet kilkoro z nich w\u0142a\u015bnie do niej p\u0142ynie.<\/p>\n\n\n\n
Brunatna woda sprawia wra\u017cenie g\u0119stej. To tylko mu\u0142. P\u0142ywaj\u0105ca plastikowa butelka nie stanowi jednak odosobnionego widoku.
– A co robi\u0105 ze \u015bmieciami?
– \u015amieci to jest problem. I to du\u017cy. Jak zjesz jab\u0142ko to wyrzucasz ogryzek gdzie b\u0105d\u017a, bo tak ma by\u0107. Natura tak to stworzy\u0142a. Z pestek wyro\u015bnie kolejne drzewo, a reszta zostanie u\u017cy\u017ani ziemi\u0119. Podobnie zrobisz ze sk\u00f3rk\u0105 od arbuza. A czym jest sk\u00f3rka arbuza? To opakowanie. Potem cz\u0142owiek zmieni\u0142 opakowania na plastik. A oni wyrzucaj\u0105 to dalej, tak samo jak sk\u00f3rk\u0119 od arbuza. Bo oni s\u0105 nieprzyzwyczajeni, \u017ce to nie zniknie.
– Ale puszki zbieraj\u0105. Widzia\u0142am takie du\u017ce kosze pe\u0142ne puszek p\u0142ywaj\u0105ce obok domk\u00f3w.
– Bo p\u00f3ki co, to si\u0119 jeszcze op\u0142aca. Ale ten zwyczaj zniknie za jaki\u015b czas, jak tylko si\u0119 troch\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwo wzbogaci. Tu bieda ma inny wymiar. Tu nikt nie jest g\u0142odny i nie jest mu zimno. Ry\u017c jest bardzo kaloryczny. Fasola dobrze ro\u015bnie i ma du\u017co bia\u0142ka. A ryb\u0119 mo\u017cna sobie z\u0142apa\u0107. Teraz wyj\u0105tkowo \u0142atwo, bo poziom wody jest niski. Widzicie, jest trzynasta, a nikt ju\u017c nie pracuje.
W porze deszczowej, gdy poziom wody si\u0119 podnosi, wioska zostanie przeniesiona – a raczej przeci\u0105gni\u0119ta – w g\u0142\u0105b rzeki, kt\u00f3r\u0105 p\u0142yn\u0119li\u015bmy, a domy przywi\u0105zane do drzew.<\/p>\n\n\n\n
Jeste\u015bmy z powrotem w klimatyzowanym busie w drodze do miasta.
– Teraz zjemy kambod\u017ca\u0144skiego s\u0142onecznika. Przewodnik wyskakuje z auta, wraca po chwili z bukietem zielonych g\u0142\u00f3wek na d\u0142ugich \u0142ody\u017ckach. Zawini\u0119te s\u0105 w reklam\u00f3wk\u0119 i przypominaj\u0105 troch\u0119 mak\u00f3wki na wczesnym stopniu rozwoju.
– Wyd\u0142ubujesz ziarenko – instruuje Robert – i albo paznokciem, ale ja ostatnio obci\u0105\u0142em na kr\u00f3tko, wi\u0119c nie dam rady w ten spos\u00f3b, albo z\u0119bami, obierasz ze sk\u00f3rki i jesz t\u0119 bia\u0142\u0105 zawarto\u015b\u0107. Tylko uwaga, bo to uzale\u017cnia!
– Tak, jak nasz?
– Dok\u0142adnie! A wiecie, \u017ce to jest owoc lotosu? Dlatego zatrzymali\u015bmy si\u0119 przy farmie tych ro\u015blin. Na szcz\u0119\u015bcie tym si\u0119 nie mo\u017cna naje\u015b\u0107. Bo na obiad macie same dobre rzeczy. Jedzenie biednych ludzi, ale pyszne!
Kwiat lotosu. Wyrasta z mu\u0142u, a przemienia si\u0119 w pi\u0119kny kwiat. Dlatego symbolizuje buddyjskie d\u0105\u017cenie do doskona\u0142o\u015bci. Oskubali\u015bmy wszystkie g\u0142\u00f3wki. Co do jednej. Faktycznie uzale\u017cnia.<\/p>\n\n\n\n
<\/a><\/a><\/a>Stolik na rogu knajpy. Tu\u017c przy skrzy\u017cowaniu ulic w samym centrum. Na dworze, ale w cieniu, bo pod dachem. Po drugiej stronie ulicy lokalny market. Ulicami pomykaj\u0105 skutery i tuk-tuki. Miseczki na \u015brodku sto\u0142u. Nak\u0142adasz to, co chcesz i ile chcesz na sw\u00f3j talerz. Sa\u0142atka z li\u015bci bananowca z krewetkami. Zupa rybna. I pieczony kurczak.
– Kurczak na wodzie hodowany – zachwala Robert – Widzieli\u015bcie te klatki w wiosce. Kurczaka koniecznie spr\u00f3bujcie z jajkiem i sosem pieprzowym. A do tego – jak kto\u015b chce – troch\u0119 ry\u017cu. Sekret tego jedzenia polega na tym, \u017ce tu wszystko jest \u015bwie\u017ce. Wszystko jest robione na bie\u017c\u0105co. Nie ma idei gotowania wcze\u015bniej i nabierania z jakiego\u015b kot\u0142a. Tu nie ma idei przechowywania jedzenia. To, czego nie zjecie jest od razu wyrzucane. Zreszt\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci dom\u00f3w nie ma lod\u00f3wek, wi\u0119c nawet nie ma jak tego przechowa\u0107. I powiedzcie, czy tu staruszek ma gorzej ni\u017c niemiecki emeryt? No nie ma. Je smaczniej i zdrowiej. A do tego ma non-stop ciep\u0142o. <\/p>\n\n\n\n
Teatr Apsara. Wchodz\u0105c do \u015brodka ka\u017cda pani otrzymuje kwiat lotosu. Sala ca\u0142a w czerwieni ze z\u0142otymi zdobieniami. \u015aciany i sufit. Drewniana scena z desek. Z\u0142ota balustrada na pi\u0119trze, a za ni\u0105 stoliki i krzes\u0142a dla go\u015bci, kt\u00f3rzy obawiali si\u0119 siedzie\u0107 na pod\u0142odze. Niepotrzebnie. Stoliki na parterze co prawda s\u0105 na wysoko\u015bci ok. 40 centymetr\u00f3w, ale pod nimi ukryte jest miejsce pozwalaj\u0105ce swobodnie spu\u015bci\u0107 nogi Europejczykom nieprzyzwyczajonym do siedzenia w kwiecie lotosu. Z\u0142ote, spiralnie ro\u017ckowe lampy daj\u0105 tylko tyle \u015bwiat\u0142a by zapozna\u0107 si\u0119 z menu, rozr\u00f3\u017cni\u0107 potrawy w miseczkach i przeczyta\u0107 opis ta\u0144c\u00f3w, kt\u00f3re zaczn\u0105 si\u0119 ju\u017c za moment. Atmosfera troch\u0119 jak w operze, tylko zamiast w fotelach siedzimy na poduszkach na pod\u0142odze. Gwar rozm\u00f3w towarzysz\u0105cych kolacji przerywa melodia. Najpierw nieco ciszej, jakby muzyk nie by\u0142 pewien, czy ju\u017c rozpocz\u0105\u0107 przedstawienie, potem bardziej zdecydowanie. Metalofon. Bambusowy ksylofon. Bach! B\u0119ben. Zaczyna si\u0119 przedstawienie. Tancerki i tancerze w kolorowych strojach ta\u0144cz\u0105 chodz\u0105c i wyginaj\u0105c d\u0142onie w symboliczne gesty. Rozpoznajemy, dzi\u0119ki za\u0142\u0105czonemu opisowi, symbol p\u0105ka kwiatu, li\u015bcia, \u0142odygi, rozwini\u0119tego kwiatu oraz jego owoc. Rybacy podrywaj\u0105 nie\u015bmia\u0142e dziewczyny. Wojownicy walcz\u0105 z demonami. Codzienno\u015b\u0107 przeplata si\u0119 z legend\u0105 i wierzeniami.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Razem z wod\u0105 sp\u0142ywa pe\u0142no ryb. Wi\u0119c tu warto \u017cy\u0107. Ale jak tu \u017cy\u0107, je\u015bli poziom wody podnosi si\u0119 o 7-8 metr\u00f3w? Sposoby s\u0105 dwa: albo dom na palach, albo p\u0142ywaj\u0105cy. My zobaczymy ten drugi. Ludzie w p\u0142ywaj\u0105cej wiosce \u017cyj\u0105 dok\u0142adnie tak, jak \u017cyli kiedy\u015b, czyli wieki temu.<\/p>\n\t\t